Polska ma szansę współtworzyć tę przemianę, rozwijając nową generację instytucji kultury. W kraju innowacyjne rozwiązania wypracowuje m.in. zespół WXCA – pracownia odpowiedzialna jest za liczne projekty instytucji muzealnych, w tym: warszawskie Muzeum Historii Polski i Muzeum Wojska Polskiego, Muzeum Książąt Lubomirskich we Wrocławiu z częściowo otwartymi dla zwiedzających magazynami czy powstające Muzeum Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu 1918-1919, współtworzy nowe podejście do muzealnictwa – otwartego na ludzi, dialog i życie miasta.
Muzea są strażnikami pamięci, przechowują świadectwa minionych epok i przekazują wiedzę o nich kolejnym pokoleniom. Dziś do tych fundamentalnych zadań dochodzi kolejne – tworzenie przestrzeni, w których historia może być nie tylko poznawana, ale również wspólnie interpretowana i przeżywana. Odbiorca z biernego obserwatora staje się aktywnym uczestnikiem.
Nowoczesne instytucje muzealne wychodzą poza tradycyjny model wystawy, rozwijając programy edukacyjne, działania społeczne i wydarzenia kulturalne. Otwierają swoje przestrzenie również dla tych, którzy nie przyszli, by oglądać eksponaty, lecz szukają miejsca spotkań, rozmowy czy odpoczynku. To przemiana, która stawia nowe zadania przed architekturą – muzeum przyszłości nie może być jedynie imponującym opakowaniem dla kolekcji dzieł sztuki i artefaktów.
Nowa tradycja muzealna
W europejskim muzealnictwie coraz wyraźniej dostrzegalne są dwa równoległe procesy. Z jednej strony wielkie, historyczne instytucje redefiniują swoją rolę, poszukując nowych sposobów budowania relacji z publicznością i mierzenia się ze złożonym dziedzictwem przeszłości. Z drugiej, wciąż powstają nowe muzea, które mogą uwzględniać te doświadczenia już na etapie kształtowania swojej tożsamości i przestrzeni. Polska zajmuje w tym procesie szczególne miejsce.
Tworzenie dużych placówek muzealnych w ostatnich dekadach pozwala nie tylko nadrabiać wieloletnie potrzeby infrastrukturalne, lecz także proponować współczesne modele instytucji kultury. Nowe siedziby mogą od początku łączyć funkcje wystawiennicze, edukacyjne i społeczne, a architektura staje się częścią szerszej opowieści o roli dziedzictwa we współczesnym życiu.
Od lat w tym kierunku podąża też zespół WXCA. W ich projektach muzeum to część miasta, krajobrazu i życia społecznego. Architektura wystawiennicza ma pomagać odkrywać historię, ale także tworzyć nowe doświadczenia i relacje.
„Jesteśmy dziś świadkami istotnej zmiany w sposobie myślenia o muzeach. Coraz ważniejsze staje się nie tylko to, co instytucja pokazuje, ale również to, jakie relacje buduje z odbiorcami i jaką rolę odgrywa w życiu miasta. W Polsce mamy wyjątkową możliwość uczestniczenia w tworzeniu nowej tradycji muzealnej. Jako architekci chcemy być częścią tej przemiany. Projektując muzea, staramy się tworzyć przestrzenie, które nie narzucają jednego sposobu doświadczania historii, lecz pozostawiają miejsce na różne perspektywy, spotkania i interpretacje. Architektura nie zastąpi programu muzeum, ale może dać instytucji swobodę, by nieustannie się rozwijała” – powiedziała Marta Sękulska-Wrońska, partner WXCA.

Od mrocznego symbolu do przestrzeni spotkań
Jednym z najpełniejszych przykładów tej filozofii jest warszawska Cytadela. Przestrzeń, która przez dziesięciolecia pozostawała odgrodzona od miasta, stopniowo odzyskuje publiczny charakter. Dawna twierdza, będąca świadkiem dramatycznych wydarzeń polskiej historii, staje się miejscem, w którym przeszłość spotyka się ze współczesnym życiem Warszawy.
Zaprojektowane przez architektów z WXCA Muzeum Historii Polski i Muzeum Wojska Polskiego stanowią część większego założenia urbanistycznego, w którym architektura, historyczne fortyfikacje, place i tereny zielone tworzą wspólny krajobraz kultury i pamięci. Każdy z budynków opowiada historię własnym językiem. Kamienna fasada Muzeum Historii Polski, której poziome warstwy przywołują nawarstwianie się czasu, staje się metaforą złożoności narodowych dziejów.
Zdyscyplinowana kompozycja Muzeum Wojska Polskiego, z charakterystycznym reliefem inspirowanym wojskowym szewronem, nawiązuje do militarnego dziedzictwa miejsca. Jednak najważniejsza zmiana dokonuje się pomiędzy budynkami. W przestrzeniach, które nie wymagają biletu ani wcześniejszego zaplanowania wizyty – w parku, na placach i w miejscach, gdzie można spotkać się z innymi, uczestniczyć w wydarzeniu lub po prostu spędzić czas.
Przestrzeń historycznego Placu Gwardii, podczas wydarzeń plenerowych takich jak np. niedawne Święto Niepodległości, wypełnia się kolorami mundurów i biało-czerwonych sztandarów budując poczucie wspólnoty przez wspólną celebrację. To ważne miejsce czeka na domknięcie i umeblowanie po wybudowaniu pawilonu północnego Muzeum Wojska Polskiego. W ten sposób architektura poszerza tradycyjne rozumienie muzeum.
Więcej nas łączy, niż dzieli
O tym, jak ważna jest ta społeczna rola muzeów, można było przekonać się 11 listopada. Z okazji Święta Niepodległości Cytadela Warszawska stała się miejscem wspólnego świętowania, wypełnionym muzyką, spotkaniami i atrakcjami dla różnych pokoleń.
W ramach organizowanego przez Muzeum Historii Polski i Muzeum Wojska Polskiego festiwalu „Wspólna Niepodległa” odbyły się: pokazy i nauka tańców narodowych, wspólne śpiewanie, warsztaty, a także koncert „Wspólna Niepodległa”, podczas którego artyści reprezentujący szesnaście województw zaprezentowali tradycyjne pieśni ludowe w nowych aranżacjach.
Zwiedzający mogli również zobaczyć wystawę czasową „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”. Muzeum Wojska Polskiego zaprosiło na zwiedzanie ekspozycji „1000 lat Chwały Oręża Polskiego” oraz wydarzenia plenerowe. Wśród zaplanowanych atrakcji znalazły się pokazy historycznych i współczesnych pojazdów wojskowych, parada, prezentacje wyposażenia, spotkania z żołnierzami i aktywności dla rodzin. Tego dnia zainaugurowana została wystawa „500 lat rusznikarstwa cieszyńskiego”.
W poprzednich latach wspólny polonez na 50 par był niezapomnianym akcentem święta. To właśnie w takich momentach ujawnia się znaczenie muzeum jako przestrzeni wspólnoty. Historia przestaje być wyłącznie przedmiotem opowieści, a staje się doświadczeniem przeżywanym razem. Wspólne śpiewanie, uczestnictwo w wydarzeniach czy obecność w przestrzeni publicznej pozwalają budować więzi pomiędzy ludźmi o różnych doświadczeniach i sposobach rozumienia przeszłości. Hasło „więcej nas łączy, niż dzieli” nabiera tutaj szczególnego znaczenia. Cytadela staje się miejscem spotkań.


Muzeum budowane wokół wspólnoty
Podobna idea przyświeca projektowi Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 w Poznaniu, którego budowa jest w toku. W tym przypadku WXCA zaproponowała założenie złożone z czterech pawilonów skupionych wokół centralnego, ogólnodostępnego placu.
Jego kompozycja odwołuje się do dawnych osad i grodów, w których przestrzeń wspólna stanowiła centrum życia społecznego. To rozwiązanie jest również interpretacją samej historii Powstania Wielkopolskiego, zwycięskiego zrywu, którego siłą było współdziałanie. Plac będzie mógł pełnić funkcję miejskiej agory, stojąc się sceną dla koncertów, wykładów, wydarzeń plenerowych i codziennych aktywności mieszkańców.
Towarzyszący mu park oraz otwarcia widokowe w kierunku Wzgórza Świętego Wojciecha pozwolą włączyć muzeum w historyczny krajobraz Poznania. Zamiast jednego monumentalnego gmachu powstaje układ przestrzeni, w którym pamięć o przeszłości współistnieje z potrzebami współczesnej społeczności.
Architektura gotowa na zmianę
„Powiedz mi, a zapomnę. Pokaż mi, a zapamiętam. Pozwól mi zrobić, a zrozumiem” – ta sentencja dobrze oddaje jedną z najważniejszych ambicji współczesnego muzealnictwa. Przez długi czas doświadczenie zwiedzania opierało się przede wszystkim na oglądaniu i słuchaniu.
Dziś muzea coraz częściej poszukują sposobów na aktywne uczestnictwo odwiedzających, a architektura może odegrać w tym procesie istotną rolę. Elastyczne sale wystawowe, przestrzenie warsztatowe, audytoria, otwarte partery, place i parki pozwalają instytucjom rozwijać program wykraczający poza tradycyjną ekspozycję.
Jednak nawet najlepiej zaprojektowany budynek nie zagwarantuje zmiany sposobu funkcjonowania muzeum – to od zespołów muzealnych zależy, czy wykorzystają możliwości, jakie daje im architektura. Wymiana doświadczeń na skalę międzynarodową jest dziś jak najbardziej możliwa – np. dzięki kongresom takim jak IMCC.
O przyszłości muzeów – od Monachium do Warszawy
O kierunkach tej przemiany rozmawiano również podczas tegorocznego International Museum Construction Congress w Monachium, w którym uczestniczył zespół WXCA – doświadczenie pracowni w prowadzeniu złożonych procesów projektowych pozwoliło wnieść do dyskusji praktyczną perspektywę. Międzynarodowa rozmowa o przyszłości muzeów będzie kontynuowana w Warszawie.
Za pół roku stolica Polski przyjmie uczestników pierwszej polskiej edycji IMCC IN FOCUS. W tworzenie programu angażuje się Marta Sękulska-Wrońska, architekt, partner WXCA, a jednym z gospodarzy spotkania będzie Muzeum Historii Polski.
Międzynarodowa społeczność muzealna pozna również doświadczenia Biblioteki Narodowej w Pałacu Rzeczypospolitej, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Zamku Królewskiego w Warszawie oraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Będzie to dla tych instytucji okazja do zaprezentowania własnych doświadczeń w tworzeniu współczesnych instytucji kultury i włączenia ich w szerszą, międzynarodową dyskusję.
Źródło: OKK!




